Nhà nước bán bớt vốn ở doanh nghiệp: có gì mới, và có gì cũ?

Nhà nước bán bớt vốn ở doanh nghiệp: có gì mới, và có gì cũ?

Đầu tháng 8 vừa rồi, Chính phủ ban hành một quyết định mới về việc nhà nước nên giữ vốn ở những doanh nghiệp nào, và nên bán bớt ở đâu.

Nhiều bản tin đưa với ý: quyết định này mở đường cho việc bán vốn nhà nước. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. Trong văn bản có một thay đổi lớn hơn nhiều mà tiêu đề không nói tới, và cũng có một bài học từ quá khứ khiến ta nên bình tĩnh.

Trước hết, "vốn nhà nước tại doanh nghiệp" là gì?

Hãy tưởng tượng một quán ăn có ba người cùng góp tiền mở. Anh A góp 500 triệu, chị B góp 300 triệu, anh C góp 200 triệu. Tổng cộng 1 tỷ. Vậy anh A sở hữu 50% quán, chị B 30%, anh C 20%.

Nhiều doanh nghiệp lớn ở Việt Nam cũng như vậy, chỉ khác là một trong những người góp vốn chính là nhà nước. Có doanh nghiệp nhà nước góp toàn bộ, sở hữu 100%. Có doanh nghiệp nhà nước chỉ giữ 30 hay 40%, phần còn lại thuộc về các cổ đông khác, trong đó có cả nhà đầu tư mua cổ phiếu trên sàn chứng khoán.

Khi nhà nước quyết định bán bớt phần vốn của mình cho người khác, việc đó gọi là thoái vốn. Nói nôm na là rút bớt tiền ra khỏi doanh nghiệp, nhường chỗ cho tư nhân.

Vậy quyết định mới nói gì?

Nó chia doanh nghiệp thành các nhóm, và quy định nhà nước nên giữ bao nhiêu phần trăm ở mỗi nhóm:

Giữ trọn 100% — những lĩnh vực thiết yếu như dịch vụ công ích, hạ tầng trọng điểm quốc gia, những ngành chỉ một đơn vị làm được.

Giữ từ 65% trở lên — sân bay, cảng biển lớn, khai khoáng quy mô lớn, cơ khí chế tạo, và ngân hàng.

Giữ trên 50% đến dưới 65% — đầu mối nhập khẩu xăng dầu lớn, viễn thông quan trọng, thăm dò khoáng sản.

Đến đây thì giống mọi văn bản trước. Nhưng phần đáng chú ý nằm ở cuối.

Thay đổi thật sự nằm ở đây

Văn bản ghi: với những doanh nghiệp không thuộc bất kỳ nhóm nào ở trên, nhà nước sẽ thực hiện theo hướng không tiếp tục nắm giữ vốn.

Và nếu cơ quan quản lý muốn giữ lại, họ phải báo cáo Thủ tướng để xin quyết định.

Nghe qua thì có vẻ chỉ là câu chữ. Nhưng hãy so sánh với cách làm cũ.

Trước đây, muốn bán vốn thì phải lập kế hoạch, trình lên, chờ duyệt, giải trình đủ thứ. Ai lười thì cứ để nguyên đó, chẳng ai bắt bẻ.

Bây giờ thì ngược lại. Không làm gì cả nghĩa là phải bán. Muốn giữ lại mới là chuyện phải đi xin phép.

Có thể hình dung thế này. Trong một công ty, sếp ra quy định mới: mọi khoản chi trên 10 triệu, nhân viên cứ chi bình thường, nhưng ai muốn không chi thì phải viết đơn giải trình. Cùng một khoản tiền, nhưng người phải mất công đã đổi vai. Và trong bộ máy hành chính, việc ai phải mất công giải trình thường quyết định kết quả cuối cùng.

Đây mới là điều lớn nhất trong văn bản. Nó không nằm ở con số phần trăm nào cả.

Nhưng đây là chỗ cần bình tĩnh

Hãy nhìn lại xem những lần trước kết quả ra sao.

Cách đây 5 năm, năm 2021, Chính phủ cũng ban hành một quyết định tương tự cho giai đoạn 2021–2025. Cũng phân loại doanh nghiệp, cũng nhằm thúc đẩy bán vốn.

Kết quả tổng kết của Bộ Tài chính: cổ phần hóa đạt 0% kế hoạch, bán vốn đạt 13%. Không một doanh nghiệp nào hoàn thành cổ phần hóa đúng kế hoạch. Thậm chí có một doanh nghiệp xin lùi sang giai đoạn sau.

Lùi thêm một chu kỳ nữa, giai đoạn 2016–2020: một đơn vị chuyên trách phải bán vốn tại 251 doanh nghiệp, làm được 220, thành công tại 142. Đạt 56,5%.

Xếp lại thành một hàng: 56,5%, rồi 13%. Ba chu kỳ, ba lần không đạt, và mức hụt ngày càng lớn.

Vì vậy, khi đọc tin "mở đường cho thoái vốn", điều nên nhớ là văn bản mở đường không đồng nghĩa với việc con đường sẽ có người đi.

Một chi tiết dễ khiến người ta mừng hụt

Trong quyết định có một cách xử lý khác dành cho những doanh nghiệp mà nhà nước đang giữ từ 50% trở xuống: chuyển giao phần vốn đó cho một đơn vị chuyên quản lý vốn nhà nước.

Chữ "chuyển giao" nghe rất giống "bán", nhưng hai chuyện hoàn toàn khác nhau.

Quay lại quán ăn ba người góp vốn. Anh A đang giữ 50% quán. Có hai tình huống:

Bán: anh A bán phần của mình cho người ngoài. Quán có chủ mới, thêm người mới, tiền về tay anh A.

Chuyển giao: anh A nhờ em trai mình đứng tên và quản lý giúp phần vốn đó. Quán vẫn y nguyên, không ai mới vào, không đồng nào đổi chủ thật sự.