CPI tháng 9 tăng 5,08% so với cùng kỳ, bình quân 9 tháng đạt 4,52% — đã vượt mục tiêu 4,5% cả năm. Lãi tiết kiệm 12 thán…

CPI tháng 9 tăng 5,08% so với cùng kỳ, bình quân 9 tháng đạt 4,52% — đã vượt mục tiêu 4,5% cả năm. Lãi tiết kiệm 12 tháng tại nhóm ngân hàng tư nhân lên 7–9%, có nơi chạm 10%. Lãi vay bình quân khoảng 10,7%.

Nhiều người hỏi: nên gửi tiết kiệm hay tranh thủ gom cổ phiếu giá rẻ? Nhưng trước khi trả lời, cần hiểu vì sao lãi suất đang cao đến vậy và nó có giảm sớm hay không.

Lạm phát có hai loại, và cách chữa khác nhau hoàn toàn. Loại thứ nhất là dân có tiền, mua sắm nhiều hơn, giá bị đẩy lên vì cầu quá mạnh — gọi là cầu kéo. Loại này chữa được bằng lãi suất: tiền đắt lên thì người ta bớt vay để mua, giá hạ nhiệt. Loại thứ hai là giá nguyên liệu đầu vào tăng — xăng dầu, gas, thực phẩm — khiến mọi thứ đắt lên dù dân không mua thêm gì. Gọi là chi phí đẩy. Loại này lãi suất cao không chữa được, vì tăng lãi suất không làm dầu thế giới rẻ đi.

Việt Nam đang ở loại thứ hai. Riêng tháng 9, xăng tăng 9,39% do eo biển Hormuz bị gián đoạn. Lạm phát cơ bản 9 tháng chỉ tăng 4,26% — thấp hơn CPI chung 4,52% — chênh lệch đó đến gần như hoàn toàn từ xăng dầu, gas và thực phẩm tươi sống, những thứ nằm ngoài tầm kiểm soát của lãi suất.

Vậy vì sao lãi suất vẫn phải cao? Hai lý do cùng lúc. Thứ nhất, ngân hàng cho vay nhanh hơn tốc độ huy động — tín dụng năm 2025 tăng 19,1% — nên phải trả lãi cao hơn để giành tiền gửi từ nhau. Thứ hai, Fed vừa tăng lãi suất, trái phiếu Mỹ trả khoảng 5,2%/năm. Nếu lãi tiền đồng thấp hơn mức đó quá xa, dòng tiền sẽ chuyển sang đô la, tỷ giá chịu sức ép, hàng nhập khẩu đắt thêm, và lạm phát cao hơn nữa.

Đây là thế kẹt mà NHNN đang đối mặt. Hạ lãi suất để hỗ trợ tăng trưởng thì tỷ giá yếu đi, lạm phát tăng thêm. Giữ lãi suất cao thì doanh nghiệp vay đắt, chi phí vốn ăn vào lợi nhuận, mục tiêu GDP hai con số khó đạt. Và cả hai hướng đều không chữa được nguyên nhân gốc — giá dầu thế giới.

Với nhà đầu tư, hai điều cần lưu ý. Khi lãi suất cao, doanh nghiệp vay nhiều sẽ khổ trước vì chi phí trả lãi tăng lên, ăn thẳng vào lợi nhuận. Ngược lại, doanh nghiệp ít nợ và bán được sản phẩm mà khách hàng vẫn phải mua dù giá tăng — như điện, nước, thực phẩm thiết yếu, dược phẩm — sẽ trụ tốt hơn hẳn vì họ vừa không bị lãi vay đè, vừa chuyển được chi phí tăng sang người mua.

Còn gửi tiết kiệm 9% nghe rất hấp dẫn, nhưng tính lại thì khác. Lạm phát đang 5,08%, tức sức mua của tiền mất đi 5% mỗi năm. Lãi 9% trừ đi lạm phát 5% còn khoảng 4%. Trừ tiếp thuế 5% đánh trên lãi tiền gửi thì thực nhận chỉ còn tầm 3,5%. Vẫn dương, nhưng không "ngon" bằng cái cảm giác khi nghe con số 9%.

Lạm phát chi phí chỉ hạ khi giá dầu hạ. Chừng nào eo biển Hormuz còn căng thẳng và Brent còn trên 90 USD/thùng, lãi suất trong nước sẽ không có dư địa giảm — dù NHNN hay nhà đầu tư có muốn đến đâu.