Hạ lãi suất tiền gửi: lợi cho người vay, nhưng ai trả giá?

Hạ lãi suất tiền gửi: lợi cho người vay, nhưng ai trả giá?

Hãy hình dung thị trường tiền gửi như một cái chợ. Người gửi tiền là người bán, ngân hàng là người mua, và lãi suất chính là giá của tiền. Giá chợ tự hình thành khi người bán chịu bán và người mua chịu mua.

Ngày 18/10/2026, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) yêu cầu các ngân hàng giảm lãi suất tiền gửi ít nhất 0,5%/năm cho kỳ hạn từ 6 tháng, không đua lãi, đồng thời giảm lãi vay 1,5–2%/năm cho sản xuất kinh doanh. Ngân hàng nào không theo sẽ bị siết room tín dụng. Nói theo ngôn ngữ chợ búa, đây là một mức giá trần “mềm”: không ghi một con số cụ thể, nhưng ép giá đi xuống.

Ép giá xuống thì chuyện gì xảy ra?

Giá bị ép thấp hơn giá thị trường thì người bán bớt đem hàng ra. Người gửi nhận ít lãi hơn nên gửi ít đi, trong khi ngân hàng vẫn cần vốn. Phần thiếu hụt đó có hai hệ quả:

Những khoản gửi mà cả hai bên đều muốn làm nhưng không thành, đó là tổn thất cho cả nền kinh tế.

Một phần lãi của người gửi chuyển sang ngân hàng và người đi vay.

Ngân hàng vẫn muốn huy động nên sẽ tìm cách lách: cộng thêm lãi, tặng quà, thỏa thuận riêng với khoản gửi lớn. Người gửi nhỏ lẻ thường thiệt nhất, vì họ không có quyền mặc cả.

Vì sao mình vẫn thấy chính sách này có lý do để làm?

Khi các ngân hàng đua nhau tăng lãi, mức lãi quan sát được có thể đã cao hơn mức hợp lý, vì ai cũng sợ mình bị bỏ lại. Một mức kìm vừa phải, như 0,5%, giúp phá vòng đua này mà không gây cú sốc lớn. Chi phí vốn giảm cũng có lợi cho doanh nghiệp đang vay.

Rủi ro lớn nhất nằm ở đâu?

Nằm ở lạm phát. CPI tháng 9 tăng 5,08% so với cùng kỳ. Giả sử bạn gửi tiết kiệm được 5% một năm, nhưng giá cả tăng 5,08%, thì sau một năm số tiền của bạn mua được ít hàng hơn trước. Đó là lãi suất thực âm. Nếu NHNN lại hạ lãi suất thêm, mức âm này sẽ sâu hơn.

Khi gửi tiền không còn giữ được sức mua, người dân sẽ chuyển sang vàng, USD, bất động sản. Cầu ngoại tệ và vàng tăng làm tỷ giá bị áp lực, hàng nhập khẩu đắt lên, lạm phát lại tăng thêm. Vòng xoáy này không phải lý thuyết suông, Việt Nam đã trải qua vào năm 2008 và 2011.

Chính sách này thành công khi nào?

Chỉ khi hai điều kiện cùng xảy ra:

NHNN bơm đủ thanh khoản để ngân hàng bớt phụ thuộc vào tiền gửi dân cư. Khi đó lãi suất tự hạ xuống và mức trần không còn “ép” ai nữa.

Lạm phát được giữ lại để lãi suất thực vẫn dương.

Điều kiện thứ nhất NHNN có công cụ để làm. Điều kiện thứ hai hiện là điểm yếu nhất, vì CPI đang đi lên đúng lúc lãi suất bị kéo xuống. Ngoài ra còn một câu hỏi để ngỏ: các ngân hàng có thực sự tuân thủ và chịu thiệt biên lợi nhuận hay không, hay sẽ lách qua lãi cộng thêm.

Tóm lại

Mình ủng hộ hướng đi của NHNN, nhưng chỉ khi lạm phát được kiểm soát. Nếu CPI tiếp tục leo, việc kìm lãi suất sẽ thành gánh nặng đè lên người gửi tiền, và NHNN có thể buộc phải đảo chiều. Lúc đó cái thiệt không chỉ là tiền, mà còn là niềm tin vào điều hành.

Bài viết mang tính chia sẻ góc nhìn kinh tế học, không phải khuyến nghị đầu tư.