Rủi ro khi đầu tư chứng khoán: 7 loại thường gặp và cách phòng tránh
Rủi ro không phải là thứ để né hoàn toàn, vì không có rủi ro thì cũng không có lợi nhuận. Rủi ro là thứ cần gọi đúng tên, đo được và giới hạn được. Bài này gọi tên 7 loại rủi ro người đầu tư Việt Nam hay gặp nhất.
1. Rủi ro thị trường
Khi cả thị trường giảm, gần như mọi cổ phiếu đều giảm theo, kể cả cổ phiếu của doanh nghiệp tốt. Năm 2022, VN-Index mất khoảng một phần ba giá trị. Đây là rủi ro không thể loại bỏ bằng cách chọn mã giỏi hơn.
Cách giảm: theo dõi xu hướng của VN-Index; giảm tỷ trọng cổ phiếu khi thị trường gãy xu hướng tăng; luôn giữ một phần tiền mặt.
2. Rủi ro doanh nghiệp
Doanh nghiệp có thể sa sút vì cạnh tranh, ngành đi xuống, nợ quá nhiều, ban lãnh đạo yếu kém hoặc sai phạm. Rủi ro này riêng cho từng mã và có thể khiến cổ phiếu mất phần lớn giá trị, thậm chí bị huỷ niêm yết.
Cách giảm: đọc được báo cáo tài chính ở mức cơ bản, không dồn quá nhiều vốn vào một mã, và cắt lỗ khi giá đi ngược kỳ vọng.
3. Rủi ro thanh khoản
Thanh khoản là khả năng mua bán nhanh mà không làm giá lệch nhiều. Với những cổ phiếu mỗi phiên chỉ giao dịch vài trăm triệu đồng, khi muốn bán bạn có thể không tìm được người mua, phải hạ giá liên tục. Khi có tin xấu, cổ phiếu có thể nằm giá sàn nhiều phiên liền không khớp được lệnh.
Cách giảm: nhìn giá trị giao dịch trung bình trước khi mua; khoản mua của bạn chỉ nên là một phần nhỏ của lượng giao dịch mỗi phiên.
4. Rủi ro đòn bẩy
Vay ký quỹ (margin) giúp mua được nhiều hơn số tiền mình có, nhưng nhân cả lãi lẫn lỗ và phát sinh lãi vay.
Khi giá giảm đến một ngưỡng, công ty chứng khoán sẽ bán cổ phiếu của bạn để thu hồi nợ, bất kể bạn có muốn hay không. Xem chi tiết ở bài margin là gì.
5. Rủi ro thao túng giá ("đội lái")
Đội lái thường chọn cổ phiếu nhỏ, giá thấp, ít người giao dịch, vì cần ít tiền để chi phối.
Kịch bản quen thuộc: gom hàng âm thầm khi giá đi ngang, sau đó kéo giá liên tục kèm tin đồn về dự án lớn, đối tác lớn, lan qua các nhóm chat; khi người mới ùa vào cũng là lúc họ bán ra. Giá thường rơi nhanh như lúc tăng, có khi nằm sàn nhiều phiên.
Dấu hiệu cảnh báo: cổ phiếu nhỏ tăng nhiều phiên liền không có thay đổi gì về lợi nhuận; khối lượng đột biến bất thường; tin tức chỉ lan trên nhóm chat chứ không có công bố chính thức. Thao túng giá chứng khoán là hành vi vi phạm pháp luật, nhưng người mua sau thường là người chịu thiệt.
6. Rủi ro lừa đảo
Khác với đội lái, lừa đảo không cần thị trường thật. Các kiểu hay gặp:
- Hứa lợi nhuận cố định hoặc rất cao, kiểu "lãi 10% mỗi tháng". 10% mỗi tháng tương đương hơn 200% một năm nếu tính lãi kép, vượt xa thành tích của những quỹ đầu tư giỏi nhất thế giới. Đầu tư thật không có lợi nhuận đảm bảo.
- Nhờ "chuyên gia" quản lý hộ tài khoản hoặc chuyển tiền cho cá nhân để "vào lệnh giúp".
- Ứng dụng, sàn giao dịch lạ được giới thiệu qua mạng xã hội, cho nạp tiền dễ nhưng rút tiền thì gặp đủ lý do.
- Thúc giục: "chỉ còn hôm nay", "nạp thêm để gỡ lỗ".
Cách tự bảo vệ: chỉ mở tài khoản tại công ty chứng khoán được Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước cấp phép; tiền luôn nằm trong tài khoản đứng tên chính bạn; không đưa mật khẩu, mã OTP cho bất kỳ ai; không chuyển tiền vào tài khoản cá nhân của người khác để đầu tư.
7. Rủi ro từ chính mình
Đây là rủi ro ít được nói tới nhưng gây thiệt hại nhiều nhất: mua đuổi vì sợ lỡ, không cắt lỗ vì sợ nhận sai, giao dịch quá nhiều vì thấy chán, quá tự tin sau vài lần thắng. Các nghiên cứu về nhà đầu tư cá nhân ở Việt Nam đều ghi nhận những thiên lệch này là phổ biến.
Cách giảm: viết ra quy tắc trước khi giao dịch và ghi nhật ký sau mỗi lệnh. Xem 10 sai lầm hay gặp để tự đối chiếu.
Bảng tóm tắt
| Rủi ro | Không tránh được nhưng giới hạn được bằng |
|---|---|
| Thị trường | Theo dõi xu hướng chung, giữ tiền mặt khi thị trường xấu |
| Doanh nghiệp | Đọc báo cáo tài chính, chia nhỏ vốn, cắt lỗ |
| Thanh khoản | Chọn cổ phiếu có giá trị giao dịch đủ lớn |
| Đòn bẩy | Hạn chế hoặc không dùng margin |
| Đội lái | Tránh cổ phiếu nhỏ tăng bất thường không có lý do cơ bản |
| Lừa đảo | Chỉ dùng công ty chứng khoán được cấp phép, tiền đứng tên mình |
| Tâm lý | Quy tắc viết ra trước, nhật ký giao dịch |
Hỏi nhanh
Đầu tư chứng khoán có rủi ro gì?
Các rủi ro chính gồm: thị trường chung giảm, doanh nghiệp làm ăn sa sút, cổ phiếu thiếu thanh khoản không bán được, đòn bẩy margin làm lỗ nhân lên, bị thao túng giá bởi đội lái, bị lừa đảo bởi lời hứa lợi nhuận cao, và rủi ro từ chính tâm lý của nhà đầu tư.
Làm sao nhận biết lừa đảo đầu tư chứng khoán?
Dấu hiệu thường gặp: hứa lợi nhuận cố định hoặc rất cao như vài phần trăm mỗi tháng, đề nghị chuyển tiền cho cá nhân hoặc nhóm quản lý hộ, giao dịch trên ứng dụng hay sàn không rõ giấy phép, và thúc giục nạp tiền ngay.
Đội lái cổ phiếu là gì?
Đội lái là nhóm người phối hợp gom cổ phiếu giá thấp, thanh khoản thấp, rồi đẩy giá và tung tin để thu hút nhà đầu tư nhỏ lẻ, sau đó bán ra ở giá cao. Hành vi thao túng giá là vi phạm pháp luật.
Làm sao giảm rủi ro khi đầu tư chứng khoán?
Chia nhỏ vốn, không dồn vào một mã; cắt lỗ theo kế hoạch; hạn chế đòn bẩy; ưu tiên cổ phiếu doanh nghiệp tốt có thanh khoản đủ lớn; và chỉ giao dịch qua công ty chứng khoán được cấp phép.