Học đầu tư chứng khoán từ con số 0: bắt đầu từ đâu cho đúng
Phần lớn người mới mất tiền không phải vì thiếu thông tin, mà vì học sai thứ tự: chưa hiểu luật chơi đã đi tìm mã hot, chưa biết cắt lỗ đã vay thêm tiền. Bài này đi theo đúng thứ tự một người nên học.
Trước hết: mua cổ phiếu là mua cái gì
Cổ phiếu là một phần nhỏ quyền sở hữu doanh nghiệp. Mua 100 cổ phiếu một công ty là bạn sở hữu một mẩu rất nhỏ của công ty đó, hưởng phần lợi nhuận tương ứng qua cổ tức, và hưởng chênh lệch khi người khác sẵn sàng trả giá cao hơn cho mẩu sở hữu ấy.
Nghĩa là về dài hạn, giá cổ phiếu đi theo lợi nhuận doanh nghiệp. Về ngắn hạn, giá đi theo cung và cầu: ai đang mua, ai đang bán, với tâm lý gì. Người học đầu tư cần hiểu cả hai, và đó là lý do có hai trường phái phân tích cơ bản và phân tích kỹ thuật.
Bước 1: Hiểu luật chơi của thị trường Việt Nam
Rất nhiều cú lỗ của người mới đến từ việc không biết luật, chứ không phải chọn sai mã. Vài điều phải nắm trước khi đặt lệnh đầu tiên:
- Ba sàn: HOSE (sàn TP.HCM, doanh nghiệp lớn), HNX (sàn Hà Nội) và UPCOM (sàn cho doanh nghiệp chưa niêm yết chính thức). Biên độ dao động trong một phiên lần lượt là ±7%, ±10% và ±15% so với giá tham chiếu.
- Giờ giao dịch trên HOSE: 9:00–9:15 định giá mở cửa, 9:15–11:30 và 13:00–14:30 khớp lệnh liên tục, 14:30–14:45 định giá đóng cửa.
- T+2: cổ phiếu mua hôm nay về tài khoản chiều ngày làm việc thứ hai sau đó mới bán được. Tức là nếu mua sai, bạn không thoát được ngay trong ngày.
- Lô: lô chẵn 100 cổ phiếu; mua từ 1 đến 99 cổ phiếu gọi là lô lẻ.
- Chi phí: phí giao dịch mỗi chiều tuỳ công ty chứng khoán, cộng thêm thuế 0,1% trên giá trị khi bán. Giao dịch càng dày, chi phí càng ăn vào lợi nhuận.
Mở tài khoản giờ làm trực tuyến bằng căn cước công dân, chỉ mất vài phút. Phần khó là những gì sau đó.
Bước 2: Đọc được một doanh nghiệp
Không cần thành chuyên gia tài chính, nhưng phải trả lời được bốn câu hỏi trước khi mua bất kỳ mã nào:
- Công ty kiếm tiền bằng gì? Nói được trong một câu. Không nói được thì chưa nên mua.
- Lợi nhuận đang tăng hay giảm? So lợi nhuận quý này với cùng quý năm trước. Doanh nghiệp tăng lãi đều qua nhiều quý là thứ thị trường trả giá cao.
- Đang đắt hay rẻ so với chính nó? Chỉ số P/E cho biết bạn trả bao nhiêu đồng cho 1 đồng lãi một năm. P/E 10 nghĩa là trả 10 đồng.
- Có rủi ro gì có thể làm mất trắng? Nợ quá lớn, lợi nhuận đến từ một khoản bất thường, cổ đông lớn liên tục bán ra.
Mỗi trang mã trong mục Cổ phiếu của Uptrend có sẵn lợi nhuận bốn quý, P/E, cổ tức và một bài phân tích viết dễ hiểu để bạn tập đọc.
Bước 3: Đọc được biểu đồ
Biểu đồ cho bạn biết thị trường đang nghĩ gì về doanh nghiệp đó, ngay lúc này. Bốn thứ cần học theo thứ tự:
- Xu hướng: cổ phiếu đang tăng, giảm hay đi ngang.
- Nến Nhật: đọc một phiên giao dịch qua bốn mức giá.
- Hỗ trợ và kháng cự: những vùng giá mà người mua hoặc người bán hay xuất hiện.
- Đường trung bình MA: làm mượt giá để thấy xu hướng rõ hơn.
Bài phân tích kỹ thuật là gì tổng hợp những công cụ này. Đừng học hai chục chỉ báo cùng lúc; dùng thành thạo ba bốn công cụ tốt hơn nhiều.
Bước 4: Học cách thua ít
Đây là bước người mới hay bỏ qua nhất, và cũng là bước quyết định bạn còn ở lại thị trường sau năm đầu hay không. Một khoản lỗ 50% cần lãi 100% mới gỡ lại được. Vì vậy trước khi học cách lãi nhiều, phải học cách không để một lệnh nào lỗ quá sâu.
Hai quy tắc đơn giản: đặt mức cắt lỗ trước khi mua, và không để một mã chiếm quá lớn trong tài khoản. Chi tiết ở bài cắt lỗ bao nhiêu phần trăm là hợp lý.
Bước 5: Có hệ thống của riêng mình
Hệ thống đơn giản là một bộ quy tắc trả lời được: mua mã nào, mua lúc nào, mua bao nhiêu, bán khi nào. Những nhà đầu tư thành công như William O'Neil với CANSLIM hay Mark Minervini với phương pháp SEPA đều có một bộ quy tắc viết ra rõ ràng, và chỉ giao dịch khi đủ điều kiện.
Cách nhanh nhất để có hệ thống là ghi nhật ký giao dịch: mỗi lệnh ghi lý do mua, điểm cắt lỗ, kết quả. Sau 30–50 lệnh, bạn sẽ tự thấy mình hay thắng ở kiểu nào và hay thua ở kiểu nào.
5 sai lầm hay gặp của người mới
- Mua theo hội nhóm hô mã. Khi tin đến tai người mới, thường người đi trước đã sẵn sàng bán.
- Dùng vay ký quỹ ngay năm đầu. Vay làm lãi to hơn nhưng làm lỗ cũng to hơn, và có thể bị bán giải chấp đúng đáy.
- Bình quân giá xuống. Mua thêm khi cổ phiếu đang giảm để "hạ giá vốn" là cách biến một khoản lỗ nhỏ thành khoản lỗ lớn.
- Không cắt lỗ vì "chưa bán thì chưa lỗ". Tiền đã mất trên tài khoản dù bạn có bấm bán hay không.
- Giao dịch quá dày. Phí, thuế và những quyết định vội vàng ăn mòn tài khoản từng chút.
Sách nên đọc trong năm đầu
- How to Make Money in Stocks – William O'Neil (bản tiếng Việt: Làm giàu từ chứng khoán).
- Trade Like a Stock Market Wizard – Mark Minervini (Giao dịch như một phù thuỷ chứng khoán).
- Technical Analysis of the Financial Markets – John J. Murphy (Phân tích kỹ thuật thị trường tài chính).
- The Intelligent Investor – Benjamin Graham (Nhà đầu tư thông minh).
Hỏi nhanh
Học đầu tư chứng khoán nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ luật chơi của thị trường (sàn, giờ giao dịch, biên độ, phí, thời gian tiền và cổ phiếu về tài khoản), sau đó học đọc doanh nghiệp, đọc biểu đồ, và quan trọng nhất là quản lý rủi ro trước khi bỏ nhiều tiền.
Người mới nên đầu tư chứng khoán với bao nhiêu tiền?
Không có con số chuẩn. Nguyên tắc là chỉ dùng khoản tiền mà nếu mất một phần cũng không ảnh hưởng đến cuộc sống, và trong năm đầu nên giao dịch với quy mô nhỏ để học, chưa dùng vay ký quỹ.
Tự học chứng khoán có được không?
Được, nếu học có thứ tự và ghi chép lại mọi giao dịch. Sách nền tảng, dữ liệu thật và một cuốn nhật ký giao dịch quan trọng hơn việc theo một hội nhóm hô mã.
Chứng khoán Việt Nam giao dịch giờ nào?
Trên sàn HOSE: phiên định giá mở cửa 9:00–9:15, khớp lệnh liên tục 9:15–11:30 và 13:00–14:30, phiên định giá đóng cửa 14:30–14:45.
Mua cổ phiếu hôm nay bao giờ bán được?
Thị trường Việt Nam thanh toán theo chu kỳ T+2: cổ phiếu mua hôm nay về tài khoản vào chiều ngày làm việc thứ hai sau đó mới bán được.